|
 |
|
|
- Alım Opsiyonları (Call Options)
- Opsiyonu alan tarafa, sözleşmeye konu mal veya kıymeti önceden belirlenmiş
bir fiyattan (kullanım fiyatı), satın alma hakkını sağlayan opsiyonlardır.
- Alış fiyatı
- Herhangi bir ürünün alınması için alıcının teklif etmiş olduğu fiyat alış
fiyatıdır.
- Ağırlıklı ortalama fiyat
- Alım satıma konu ürünün, bir seans içerisinde gerçekleşen işlemlere
ilişkin fiyatlarının, ilgili fiyatlardan gerçekleşen işlem hacimleri de
dikkate alınarak hesaplanan ortalamasıdır.
- Amerikan Tipi Opsiyonlar
- Vade sonu da dahil olmak üzere opsiyon alıcısına istediği zaman hakkını
kullanma imkanını sağlayan opsiyonlardır.
- Avrupa Tipi Opsiyon
- Vadesinden önce kullanılması mümkün olmayan opsiyondur. Opsiyonu alan kişi
yada kuruluş, opsiyon karda ise ve vadesi gelmeden karı realize etmek isterse,
opsiyonu kullanması mümkün olmayacağından opsiyonu satabilir.
- Başa baş Noktası
- Maliyetler ile gelirlerin birbirini dengelediği noktadır. Örneğin piyasa
satış fiyatından alım yapmış bir tüccarın başa baş noktası, piyasa satış
fiyatının ödediği komisyona eklenmesiyle bulunur.
- Başa baş Opsiyon
- Opsiyonlar kullanım fiyatlarıyla, opsiyona konu olan malların fiyatı
arasındaki farka göre karda, zararda veya başa baş olabilirler. Opsiyonların
bu karlılığı, opsiyonun alım opsiyonu mu yoksa satım opsiyonu mu olduğuna
bağlı olarak değişebilir. Eğer opsiyon alım veya satım opsiyonuysa ve opsiyona
konu olan malın değeri, opsiyonun kullanım fiyatına eşitse o opsiyon başa baş
opsiyondur.
- Borçlu Opsiyon Yayılması
- Alım opsiyonu veya satım opsiyonu fark etmeksizin, ucuz olan opsiyonu
satıp, daha pahalı opsiyonu almak borçlu opsiyon yayılma işlemi yaratır.
Örneğin 300 dolar kullanım fiyatlı bir alım opsiyonu satıp, 280 dolar kullanım
fiyatlı bir başka alım opsiyonunu almak, sattığımız opsiyon daha pahalı
olacağı için kredili alım opsiyonu yayılması gerçekleştirilmiş olur.
- Başlangıç Teminatı
- Her bir sözleşmede işlem yapmak için takas kurumuna yatırılması zorunlu
miktar veya oranı ifade eder. (Örnegin sözleşme degerinin %10’u gibi)
- Baz Kalite
- Pamuk, Bugday ve benzeri farklı kalite ve çeşitleri olan ürünlerde alım
satıma konu olan kalite ve özelliklerin tanımlanmasını ifade eder. (Örnegin
Pamuk Ege standart 1 Sıra gibi)
- Cari Fiyat
- Içinde bulunulan anda alım satıma konu üründe gerçekleşen işlem fiyatı
cari fiyattır.
- Çanak
- Çanak, biri alım opsiyonu, diğeri satım opsiyonu olan, asli değersiz iki
opsiyonun bir araya getirilmesiyle oluşturulan bir opsiyon stratejisidir.
Tüccar, uzun pozisyonlu çanak stratejisi izlemek istiyorsa asli değeri olmayan
biri alım diğeri satım opsiyonu olan iki opsiyonu alır; kısa pozisyonlu çanak
stratejisi izleyen bir tüccar ise asli değeri olmayan, biri alım diğeri satım
opsiyonu olan iki opsiyonu iki opsiyonu satar. Uzun pozisyonlu çanak
stratejisi izleyen tüccar, piyasada fiyat dalgalanmasının çok fazla olacağını
beklerken, kısa pozisyonlu çanak stratejisi izleyen tüccar, fiyat
dalgalanmalarının çok az olacağı beklentisi içindedir.
- Dalgalanma (Volatilite)
- Belirli bir zaman aralığı içinde fiyat değişiminin yüzde hesabıyla
telaffuz edilen bir ölçüsüdür. Fiyatların günlük yüzdesel değişim serilerinin
yıllık bazdaki standart sapması bulunarak hesaplanır.
- Dayanak Varlık
- Sözleşmeye konu alım satım aracının türünün tanımlanmasıdır. (Pamuk,
Buğday, Endeks, Döviz gibi)
- Delta
- Opsiyon işlemine konu olan mal varlığının fiyatında gerçekleşen herhangi
bir değişim, opsiyon priminde ne kadar bir değişime yol açacağını gösteren
ölçüdür. Opsiyonun alım opsiyonu mu yoksa satım opsiyonu mu olduğuna bağlı
olarak artı veya eksi bir değer alır ve opsiyona konu olan mal varlığının
fiyatı hareketlendiğinde delta birimi kadar ekleme yada çıkartma işlemi
uygulanarak opsiyonun bir sonra alacağı değeri belirler. Vadeli işlem
sözleşmesinin fiyat değişimi opsiyonun priminde ne kadar değişim yarattığını
yüzde olarak ifade eden bir kat sayıdır.
- Depo Makbuzu
- Teslimatı alacak olan kişinin fiziki malı alabilmesi için borsa tarafından
hazırlanıp ciro edilen ve teslim alacak olan kişinin borsayla anlaşmalı
teslimat noktasında emtiayı teslim alabilmesine olanak sağlayan belgedir.
- Emtia
- Bir mal üzerine yazılan vadeli sözleşmeden farklı olarak fiziki malın
kendisine denir.
- Emtia Bazlı Yayılma
- Bir emtiayı alıp aynı anda başka bir emtiayı satarak gerçekleştirilen
yayılma işlemine denir.
- En düşük fiyat
- Alım satıma konu ürünün seans süresi içerisinde en düşük fiyatla
gerçekleşen işlem fiyatıdır.
- En Yüksek Fiyat
- Alım satıma konu ürünün seans süresi içerisinde en yüksek fiyatla
gerçekleşen işlem fiyatıdır.
- Günlük Fiyat Hareket Sınırı
- Seans boyunca fiyatların bir önceki günün uzlaşma fiyatına göre hareket
edebilecegi azami alt veya üst sınırın tanımlanmasıdır. (± %10 gibi)
- İşlem saatleri
- Ilgili sözleşmede işlemlerin yapılabildigi zamanın başlangıç ve bitiş
saatinin tanımlanmasıdır.
- Kapanış fiyatı
- Alım satıma konu ürünün seans sonunda gerçekleşen son işlem fiyatı,
kapanış fiyatıdır.
- Kısa Pozisyon
- Kısa pozisyon uzun pozisyonun tam tersidir. Sahip olduğunuz toplam net
pozisyon satış yönünde ise kısa pozisyona sahipsiniz. Kısa pozisyon almak, net
satış yönlü işlem yapmaktır.
- Kotasyon Şekli
- Piyasada ilgili sözleşmede fiyatlamanın para ve ölçü biriminin
tanımlanmasını ifade eder. (TL/Kg, TL/USD gibi)
- Kullanım Fiyatı
- Bir ürünü belli bir vadede veya belli bir vadeye kadar alma veya satma
hakkı veren sözleşmelerde (opsiyonlarda) vadede alım veya satımda uygulanacak
fiyattır.
- Ortalama fiyat
- Alım satıma konu olan ürünün, bir seans içerisinde gerçekleşen işlemlerde
oluşan fiyatların ortalamasıdır.
- Pozisyonların Güncelleştirilmesi (Marking To Market)
- Güncelleştirme piyasada işlem yapan tarafların sahip oldukları
pozisyonların her gün sonunda belirlenen uzlaşma fiyatı esas alınarak yeniden
değerlendirilmesidir. Yeniden değerleme sonucu kar/zararlar hesaplanarak
ilgili hesaplara yansıtılır.
Örneğin A yatırımcısı, nominal degeri 10.000 Dolar, teminat oranı %10 olan
Eylül vadeli TL/Dolar sözleşmesinde 1.500.000 TL kur üzerinden bir adet alım
yapsın. Bu yatırımcı (10.000 USD, Teminat %10) 1,5 milyar teminat yatırmak
zorundadır. Aynı gün sonunda uzlaşma fiyatı, işlem fiyatı ile aynı ise
kar/zarar sıfır olacaktır. Dolayısıyla teminat bakiyesi değişmeyecektir.
Ertesi gün uzlaşma fiyatı 1.510.000 TL ise A yatırımcısı 100 milyon kar
edecektir. İlk gün işlem fiyatı ile uzlaşma fiyatı arasındaki farka göre
kar/zarar hesaplanırken, ikinci gün kar zarar bir önceki güne ait uzlaşma
fiyatı ile bir sonraki güne ait uzlaşma fiyatı arasındaki farka göre
hesaplanacaktır. Üçüncü gün sonunda yatırımcı pozisyonunu kapattığında,
kapanış fiyatı ile bir önceki günün (ikinci günün) uzlaşma fiyatı arasındaki
fark alınarak kar/zarar hesaplanacaktır. Diyelim ki A yatırımcısı üçüncü gün
içerisinde pozisyonunu 1.520.000 TL’den kapatsın o gün sonunda 100 milyon
ilave kar elde edecek, 100 milyon TL’de bir önceki güne kadar hesabına
yansıtıldığı için sonuçta toplam 200 milyon TL kar ile pozisyonunu kapatmış
olacaktır.
- Pozisyon Limiti
- Vadeli işlem sözleşmesinde vadeler ve toplam olarak herhangi bir hesap
sahibinin alım veya satım yönünde alabilecegi azami sözleşme sayısı veya
oranının tanımlanmasıdır.
- Satım Opsiyonları (Put Options)
- Opsiyonu alan tarafa, sözleşmeye konu mal veya kıymeti, önceden
belirlenmiş bir fiyattan (kullanım fiyatı) satma hakkını veren opsiyonlardır.
- Satış Fiyatı
- Herhangi bir ürünün satılması için satıcısının teklif etmiş olduğu fiyat,
satış fiyatıdır.
- Son Işlem Günü
- Vade ayı içerisinde işlem yapılabilen son günün tanımlanmasıdır. Bu gün
sonunda açık kalan pozisyonlar tanımlanan teslimat yöntemi ile kapatılır.
- Sözleşme Büyüklüğü
- Her bir sözleşmedeki alım satıma konu miktarın tanımlanmasıdır. (10 Ton
Pamuk veya 10.000 USD gibi)
- Spot Fiyat
- Teslim ve tesellüm işlemlerinin çok kısa bir süre içerisinde
gerçekleştirilecegi alım satımlarda o an için geçerli piyasa fiyatıdır.
- Sürdürme Seviyesi
- Başlangıç teminatının zarar sonucu azalacağı azami seviyeyi ifade eder.
(Başlangıç teminatının 0,75’i gibi)
- Teminatların Kaldıraç Etkisi
- Spot piyasalardaki işlemlerde, örnegin hisse senedi alımında, alım satıma
konu varlıgın bedelinin tamamı peşin olarak ödenir. Vadeli işlem borsalarında
işlem yapılması durumunda ise başlangıç teminatı olarak adlandırılan ve
işlemin toplam tutarının çok azına tekabül eden bir tutarın yatırılması
yeterlidir. ( Kaldıraç oranı = Pozisyon Tutarı / Teminat Tutarı )
Örneğin 100 bin doları spot piyasada almak istediğimizde cari kura göre 100
bin dolar karşılığı Türk Lirası’na sahip olmamız gerekir. 100 bin dolar
tutarında bir pozisyonu vadeli işlem piyasalarında almak istediğimizde
(teminat oranı %10 olarak belirlenmiş kabul ediyoruz.) 10 bin dolar karşılığı
Türk Lirasına sahip olmamız yeterlidir. Yani küçük bir miktar teminat ile
büyük miktarda pozisyon alabiliriz. Vadeli işlem piyasalarının bu özelliğine
teminatların kaldıraç etkisi diyoruz. Yukarıdaki örnegimizde pozisyon değeri
ile teminat tutarına baktığımızda kaldıraç oranı 100/10 = 10’dur.
Başlangıç teminatı her bir sözleşme için borsa tarafından belirlenir. Borsa
piyasa koşulları çerçevesinde oluşan riske göre teminat oranını artırabilir
veya azaltabilir.
- Ters Işlem (Pozisyon Kapatma)
- Ters işlem piyasada sahip olunan pozisyona aksi yönde işlem yapmaktır.
Alım yönünde on adet uzun pozisyonunuz varsa, satım yönünde yapacağınız 10
adet işlem ters işlem veya pozisyon kapatma işlemidir. Kısaca ters işlem, alım
karşısında satım, satım karşısında alım yönünde işlem yapılmasıdır.
Bir işlemin ters işlem olabilmesi için işlemin mevcut sözleşmelerde ve aynı
vadelerde yapılması zorunludur. Örneğin 10 adet uzun pozisyon Ağustos 2003
sözleşmeniz olduğunu düşünelim. Bu sözleşmeleri kapatmak için 10 adet Ağustos
2003 sözleşmesinin satılması gereklidir. Bunun yerine 10 adet Eylül 2003
sözleşmesi satıldıgında pozisyonlar kapatılmış olmamaktadır. Yeni durumda,
Ağustos 2003 sözleşmesinde 10 adet uzun pozisyon Eylül 2003 sözleşmesinde ise
10 adet kısa pozisyona sahip olursunuz. Ters işlem sonucunda sözleşme ile
ilgili tüm hak ve yükümlülükler sona erer. Artık piyasadan çıkmış
olursunuz.
- Teslim Edilebilir Dereceler
- Alım satıma konu özellikle tarımsal ürünlerde baz kalitenin dışında hangi
kalite ve derecelerin teslimata kabul edilebileceğinin tanımlanmasıdır.
- Teslimat Şekli
- Son işlem gününde açık pozisyon sahibi olan tarafların yükümlülüklerini
nasıl yerine getirecekleri teslimat şeklinin tanımlanması ile belirlenir.
Teslimat yükümlülügü fiziki olarak tanımlanabildigi gibi, nakdi mutabakat
olarak ta tanımlanabilir. Fiziki teslimat yönteminde alım satıma konu ürünün
teslim edilmesi (Baz kalitenin dışında bir ürün teslim edilmesi prim ve
iskonto uygulayarak yapılabilir.) ile pozisyonlar kapatılırken, nakdi
mutabakat yönteminde son güne ait uzlaşma fiyatı üzerinden ters işlem
yapılarak pozisyonların kapatılması şeklinde kar zararlar ilgili hesaplara
yansıtılır.
- Uzlaşma Fiyatı
- Vadeli işlem borsalarında alım satıma konu sözleşmelerde gün sonunda
teminatların güncellenmesi ve geçici kar zararların hesaplanmasında baz alınan
değerleme fiyatıdır. Bu fiyat kapanış fiyatından farklı olabilir. Hesaplanan
teminatların güncelleştirilmesi ve kar/zararların hesaplanmasında kullanılacak
fiyattır.
- Uzun Pozisyon
- Vadeli işlem piyasalarında uzun pozisyon, yapılan işlemler sonucunda alım
yönünde net pozisyona sahip olunmasıdır. Ilk işlem olarak alım yönünde bir
işlem yaptıgınızda uzun pozisyonunuz olacaktır. Eğer daha önceden aynı vade ve
sözleşme için satım yönünde bir pozisyonunuz var ise alım yönünde yapacağınız
işlem bu pozisyonunuzu kapatacaktır.
Sahip olduğunuz net pozisyonunuz alım yönünde ise uzun pozisyona sahipsiniz
demektir.
- Vade Ayları
- Standart olarak ilgili sözleşmede hangi vade aylarının işlemelere konu
olduğunun tanımlanmasıdır.
- Vadeli Fiyat
- Alım satıma konu ürünün fiyatının bugünden tespit edilerek teslim ve
tesellümün gelecekte yapılacagı sözleşmelerde belirlenen fiyattır. Vadeli
fiyat taşıma maliyetini de içerir.
|
|
|
|
|
|
