Anlaşmanın bugün yapılması, anlaşma yükümlülüklerinin ise gelecekte yerine
getirilmesi yönünde yapılan işlemlere genel olarak vadeli işlem
denilmektedir.
Vadeli işlemler dünyada kullanılan terminolojiye göre türev araçlar olarak
ifade edilmektedir. Türev araçlar aşağıdaki işlemleri kapsamaktadır:
Alivre Sözleşme
Geleceğe yönelik (Alivre) sözleşme, satıcının belli bir ürünü ileri bir
tarihte, baştan anlaşılan bir fiyat üzerinden alıcıya teslim etmesini öngören
sözleşmelerdir. Sözleşmenin şartları (fiyat, miktar, kalite, zaman ve yer) alıcı
ile satıcı tarafından karşılıklı belirlenmektedir.
Geleceğe yönelik alım satım sözleşmeleri piyasada aynı zamanda alivre
işlemler olarak da anılmaktadır. Alivre sözleşmeler tarafların gelecekte
almak veya satmak istedikleri ürünlerin fiyat değişimleri nedeniyle oluşan
riskten korunma ihtiyacı karşısında çözüm olarak gördükleri sözleşmelerdir. Bu
yönüyle alivre sözleşmeler vadeli işlem sözleşmelerinin geliştirilmesine temel
oluşturmuştur.
Alivre sözleşmeleri taraflar arasında serbestçe yapıldığı için karşılıklı bir
güven gerektirir. Diğer bir ifadeyle alivre sözleşmelerde kredi riski vardır.
Taraflardan birinin yükümlülüğünü yerine getirmeme riski, garanti altına alınmış
değildir. Ayrıca iki taraf arasında yapılan alivre sözleşmeler diğer piyasa
katılımcılarının bilgisine açık değildir. Bu nedenle alivre sözleşmeler net bir
şekilde geleceğe yönelik fiyatlar için referans özelliği taşımazlar. Alivre
sözleşmelerde taraflar vade sonuna kadar pozisyonlarını kapatamazlar.
Pozisyonların kapatılması sözleşmenin iptali ile mümkündür. Alivre sözleşmeler,
sözleşmede özel bir hüküm yoksa bir başkasına devredilemez. Ayrıca devri hukuken
mümkün olsa bile her bir alivre sözleşme kendine özgü hükümler taşıdığından ve
standart olmadığından devri kolay değildir. Sözleşmeyi devralacak bir alıcı
bulmak ve sözleşmeyi makul bir fiyatla devretmek neredeyse imkansızdır.
Vadeli İşlem Sözleşmeleri
(Futures)
Vadeli işlem sözleşmesi esasen standart hale getirilmiş alivre
sözleşmelerdir. Vadeli işlem sözleşmesi (futures), ileri bir tarihte, önceden
belirlenen fiyat, miktar ve nitelikte ekonomik veya finansal göstergeyi, sermaye
piyasası aracını, malı, kıymetli madeni veya dövizi alma veya satma yükümlülügü
getiren sözleşmedir. Vadeli işlem sözleşmesinde alım satıma konu mal ve finansal
aracın niteligi, miktarı, süresi ve teslim yeri standart olarak
tanımlanmıştır.
Vadeli işlem sözleşmelerinde tek degişken, alım satım sırasında oluşan
fiyattır. Vadeli işlem sözleşmeleri, vadeli işlem borsalarında işlem görür ve
borsa takas kurumunun garantisi altındadır. İşlemlerin borsa takas kurumu
tarafından garanti edilmesi, uygulanan teminat sistemi ile mümkün olmaktadır.
Sözleşme bazında teminatlar potansiyel günlük zarar riskini karşılayacak şekilde
borsa tarafından belirlenir.
Vadeli işlem sözleşmelerinde alım satım yapmak isteyen yatırımcılar sözleşme
bazında belirlenmiş olan teminatları yatırmak zorundadır. Teminat sistemi ile
işlemlerin garanti edilmesi ve sözleşmelerin standart hale gelmesi, vadeli işlem
sözleşmelerinin alım satım aracına dönüşmesini sağlamıştır. Vadeli işlem
sözleşmelerinde pozisyon alan yatırımcı vade sonuna kadar beklemek zorunda
degildir. Haziran 2003’te, Borsa’da işlem gören Ekim 2003 pamuk vadeli işlem
sözleşmesinde on sözleşme alım yaptıgımızı varsayalım. İşlem fiyatı 2.300.000
TL/Kg olsun. Bu işlemi yapan yatırımcı dilerse Ekim 2003 tarihinde son işlem
gününe kadar pozisyonunu koruyabilir, dilerse vadeye kadar beklemeksizin
pozisyonunu ters işlem 3 yaparak kapatabilir. Yatırımcı Ekim 2003 vadeli işlem
sözleşmesinde, son işlem gününe kadar dilediği kadar alım satım yapabilir.
Vadeli işlem sözleşmelerinde yatırımcı ilk pozisyonunu alım veya satım
yönünde başlatabilir. Satıma konu ürünü gelecekte teslim etme yükümlülügü ile
satmış olacagınız için işlem gününde satacağınız ürüne sahip olmak zorunlulugu
yoktur. Vadeli işlem sözleşmelerinin bu özelliği, riske karşı korunmak
isteyenlerin risklerini, risk alarak kazanç elde etmek isteyen spekülatörlere
devretmelerine imkan vermektedir. Bugün gelişmiş tek bir vadeli işlem
borsasındaki işlem hacmi dünyadaki tüm menkul kıymet borsalarının toplam işlem
hacminden fazladır.
Vadeli İşlem Sözleşmesi ile Alivre Sözleşmenin Farkları
| Alivre Sözleşme |
Vadeli İşlem Sözleşmesi |
| İki taraf arasında yapılır. |
Borsada yapılır. |
| Sözleşme unsurları standart değildir. |
Sözleşme unsurları standart olarak tanımlanmıştır. Sözleşmeler
geneldir. |
| Diğer piyasa katılımcıları yapılan alivre sözleşmelerden
habersizdir. |
Vadeli işlem sözleşmeleri borsalarda şeffaf bir şekilde işlem
görür. |
| Vade sonunda teslimat ile sonuçlandırılır. |
Vade sonuna kadar ters işlem ile pozisyon kapatılabilir. Teslimat
zorunlu degildir. |
| Devredilemez. |
Vade sonuna kadar tekrar alınıp satılabilir. |
| Kredi riski vardır. |
İşlemler Borsa Takas Kurumu’nun garantisindedir. |
| Kar veya zarar vade sonunda ortaya çıkar. |
Kar veya zarar günlük olarak hesaplanır ve ilgili hesaplara
yansıtılır. |
| Başlangıçta bir teminat zorunlulugu yoktur. |
İşlem yapmak için belirli bir teminat yatırılması
zorunludur. |
